بە پێنوسی: وو يافی پسپۆڕی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان

جیهانی ئەمڕۆ بەنێو ئاڵۆزی و تەنگژەی چەند بارە بووەوەدا تێدەپەڕێت، بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش تادێ زیاتر ئاڵۆز دەبێت. هەفتەی ڕابردوو، ئەمریكا و ئێران گەشتنە هودنەیەكی كاتی. ئەوەش درگای دانوستانی كردەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، بارودۆخەكە هێشتا فشەڵ و مەترسیدارە. جارێكی تر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەیشتە بەردەمی دووڕیانی جەنگ و ئاشتی. ڕۆژی 4ی ئەپرێل، “سەرۆك شی جین پینگ” چاویكەوت بەشازادەی جێنشینی ئەبوزەبی بەڕێز ” شێخ خالید بن محەمەد بن زاید ئال نهیان”  لەو دیدارەدا، پێشنیارێكی چوار خاڵی خستە ڕوو، بەمەبەستی بەهێزكردنی ئاشتی و ئۆقرەیی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەخاڵەكاندا جەخت كراوە لەسەر پابەندبوون بە پێكەوە ژیانی ئاشتییانە، پابەندبوون بە سەروەری دەوڵەتەكان، پابەندبوون بە سەروەری یاسای نێودەوڵەتی، پابەندبوون بە پێكەوە گونجاندنی نێوان گەشەپێدان و ئاسایش. ئەم پرنسیپانە دەبنە دەنگێكی بەهێز و داوای دۆزینەوەی ڕێگەچارەی سیاسی دەكەن بۆ بارودۆخی ئاڵۆزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هاوكات پڕنسیپەكان دەبنە دیدگا و ڕێگەچارەی چین، بۆ ئاسایش و ئۆقرەیی بەردەوام لە ناوچەكەدا. بەهۆكاری دڵنیایی گرانبەها دەبێتە پاڵپشتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت جیهانیش، كە بە ئاڵۆزیدا تێدەپەڕێت.

بەو پێیەی چین دەوڵەتێكی گەورەیە و ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشە، بە هاوكاری لەگەڵ پاكستان، سەبارەت  بە گەڕاندنەوەی ئارامی و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەستپێشخەرییەكی بڵاوكردەوە كە پێكهاتووە لە پێنج خاڵ. هاوكات “وانگ یی” وەزیری دەرەوەی چین، سیی جار، دیدار و پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ هاوتاكانی خۆی لەجیهاندا ئەنجام داوە. هاوكات نێردەی تایبەتی چین بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەردانی  مەكۆكی  و دیداری جیاجیای ئەنجامداوە. بەو پێیە چین لەچوار چێوەی نەتەوە یەكگرتوەكان و ڕێكخراوی شەنگهای بۆ هاریكاری و ستەیچەكانی تردا، بەردەوام لەهەماهەنگیدایە لەگەڵ هەموو لایەنەكانی كێشەكە.

ئامانجی سەرەكی لەم هەوڵانە، هاندانی لایەنەكانە بۆ ئەوەی بگەنە ئاگربەستی تەواو، نەگەڕێنەوە بۆ جەنگ و دەست بەدانوستان بكەن. ئەو هەوڵانەی چین، جێگەی ڕێزێكی زۆربوون، هەموو لایەنەكان لەناوچەكە و جیهانیشدا، پێزانینیان بۆی هەبوو.

پڕنسیپی پێكەوە ژیانی ئاشتییانە بنەمایەكی گرنگە، دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەدەوڵەتانی كەنداویشەوە، دراوسێی یەكتر و پشت بەیەكتر دەبەستن، ناتوانرێت جوگرافیایان بگوازرێتەوە. مرۆڤ ناتوانێت لەماڵی خۆیدا بەئارامی بخەوێت، ئەگەر ئاگری نێو باخچەی دراوسێكەی نەكوژێنێتەوە. ئەزموونی جەنگەكانی پێشوو، بۆ چەندین جار ئەوەیان سەلماندووە كە هیچ دەوڵەتێكی نێو دڵی كێشەو جەنگ، ناتوانێت بەتەنها خۆی بپارێزێت و خۆی ڕزگار بكات.هەربۆیە بنەمای دراوسێیەتی باش، بەتەواوی لەگەڵ بەرژەوەندی هەموو لایەنەكاندا دەگونجێت. چین داوای پابەندبوون دەكات بە پڕنسیپی پێكەوە ژیانی ئاشتییانەوە. ئەوەش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە چین زۆرباش تێگەیشتووە لەوەی سەرجەم دەوڵەتانی ناوچەكە یەك چارەنووسیان هەیە. پێشتر سعودیە و ئێران بە چاودێری چین، ڕێككەوتنێكی مێژووییان واژۆكرد. ئەو ڕێككەوتنە زەمینەی لەباری سازاند تاكو متمانە بەیەكتر لەنێوان وڵاتانی ناوچەكە دروست ببێت. تاكو ئاڵۆزییەكان زیاتر بن، پێویستی دەستگرتن بە ئاشتەوایی و هاریكاری لەنێوان وڵاتانی ناوچەكەدا زیاتر دەبێت. ئەوەش لەپێناوی زەمینە سازكردنی زیاتر بۆ سەرهەڵدانی چوارچێوەیەكی ئەمنی هاوبەش و تێروتەواوی بەردەوام لەناوچەكەدا.

پڕنسیپی سەروەری دەوڵەتان، مەرجێكی پێشوەختەی بنەڕەتییە. یەكسانی دەوڵەتان لەسەروەریدا دەبێتە بەردی بناغەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان. هەروەها دەبێتە كۆڵەكەیەكی بنەڕەتی بۆ مانەوەو گەشەكردنی هەموو دەوڵەتان بەتایبەتی دەوڵەتانی تازەگەشەكردوو. لەڕاستیدا زۆربەی جار كێشەكان لە ڕەفتاری  لوتبەرزانەی هەندێ دەوڵەتی گەورەوە سەرچاوە دەگرن، ئەوان كاردەكەن بۆ هاندانی ناكۆكی و جەنگ و سەپاندنی هێز و ملكەچپێكردنی وڵاتانی خاوەن سەروەری، بێگومان ئەو ڕەفتارانەش ئەنجامی پێچەوانەیان دەبێت.

چەندین جار ئەزموونەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەیان سەلماندووە كە سەپاندنی چارەسەر لەدەرەوە، ڕۆژێك لەڕۆژان سودی نەبووە. ڕێزگرتنی سەروەری هەموو دەوڵەتەكان، ڕێزگرتنی سەلامەتی خاك و ئەو ڕێگایانەش كە بۆخۆیانی هەڵدەبژێرن، بنەمایەكی زۆر گرنگە. هیچ زەمانەتێكی ئاشتی نیە، ئەگەربێتو سەروەری دەوڵەتان لە توخنكەوتنی ستەمكارانە پارێزراو نەبێت.

پڕنسیپی سەروەری یاسای نێودەوڵەتی، زەمانەتێكی بەهێزە. شێوازەكانی مامەڵەی دەوڵەتانی جیهان لەگەڵ یاسای نێودەوڵەتی و سیستەمی نێودەوڵەتیدا،  ڕەنگدانەوەی شێوازی ڕوانینیانە بۆ جیهان و سیستەم و بەهاكان و بەرپرسیارێتی. یەكێك لە هەرە ئاڵنگارییە گەورەكان كە دووچاری سەروەری یاسای نێودەوڵەتی دەبێت، بریتییە لەجێبەجێكردنی هەڵاوێردكارانەی یاساكە لەلایەن هەندێك لە وڵاتانەوە، نەك ئاڵۆزی دەقەكانی. جیهان دەگەڕێتەوە سەردەمێك كە یاسای دارستان حوكمی بكات، ئەگەر ئەو سیستەمەی كە لەسەر بنەمای ڕێسای دروستكراوە، لە بەرانبەر كێشمەكێشەكانی هێز و هەق دا، تەنها بكرێتە سزای تاك لایەنە و دەستەڵاتی باسك درێژ. لایەنی چینی داوا دەكات لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كە پێكەوە بەرگری بكەن بە فرەیی ڕاستەقینە.بە پێداگرییەوە پارێزگاری بكەن لە یاسای نێودەوڵەتی و مەبەست و ئامانجەكانی پڕنسپیەكانی بڕوانامەی نەتەوە یەكگرتووەكان، تاكو پێكەوە سیستەمی نێودەوڵەتی بەرەو دادگەری و ئینسافی زیاتر ببەن.

لەڕاستیدا پێكەوە گونجاندنی پرۆسەی گەشەپێدان و ئاسایش، چارەسەرێكی درێژخایەن و بەردەوامە. بەپێی ڕاپۆرتەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ئەم جەنگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت هۆی سست بوونی ئابووری جیهانی. دەبێتە بەربەست لەبەردەم گەشەی ئابووری لە 2026دا، نزیكەی 200 ملیار دۆلار زیان لەوڵاتانی ناوچەكە دەدات. نزیكەی 32 ملیۆن كەس لە جیهاندا بەهۆی ئەو جەنگەوە هەژاردەكەون. ئاسەوارەكانی داخستنی تەنگەی هورمز تەنها لەناوچەكەدا نامێننەوە، بەڵكو یەخەی بازرگانی جیهانی دەگرن، بەرۆكی  ئاسایشی وزەی جیهانی و ڕێڕەوە ئاوییەكانیش دەگرن.

ئاسایش تاكە چارەسەرە بۆ ئەم دۆخە. گەشەپێدانیش چارەسەری درێژخایەنە بۆ ئایندەی دوور. لەبەرانبەر ئاڵۆزییە دووبارەبووەكاندا، پێویستە لەسەر هەموو دەوڵەتان كەبە شێوەیەكی توندوتۆڵ هاریكاری یەكتر بكەن. ئەوپەڕی هەوڵ بدەن بۆ بەدیهێنانی گەشەپێدانێك كە بەهەوڵی هاوبەش دێتە دەستیان. دەبێت دەوڵەتە گەورەكان لەو ڕوەوە نمونەیەك پێشكەش بكەن. هەر بۆیە لەیەكەم ساتەكانی جەنگەكەدا چین هاوكاری گەیاندە ئێران و ئەردەن و لوبنان و عێراق. ئەوەش وەك ڕەچاوكردنی ڕۆڵی خۆی وەك دەوڵەتێكی گەورە و خاوەنی لێپرسراوێتی. چین بەردەوام دەبێت لە دابەشكردنی دەرفەت لەگەڵ هەموو وڵاتانی جیهاندا. بەردەوام ڕاوێژیان لەگەڵ دەكات بۆ شێوازی هاریكاری. هەروەها بۆ ئەوەی پێكەوە  بتوانن گەشەی هاوبەش بكەن. لەپێناوی گەشەپێدانی سەربەخۆی وڵاتانی ناوچەكە و پشتیوانی كردنی ئاسایشی ئەو وڵاتانە لەڕێگای گەشەپێدانەوە.

هەركەس لەڕێكردنەكەیدا نەوەستێت، بێگومان دەگاتە ئامانجەكەی.هەركەسیش لە هەوڵدان نەوەستێت، بێگومان سەردەكەوێت. چین بەردەوام دەبێت لە ڕاوەستان بەتەنیشتی ئاشتی و دیالۆگەوە. چین لە لا ڕاستەكەی مێژوودا دەوەستێت. پشتیوانی لە پێشكەوتنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی دەكات. هەوڵی بەردەوام دەدات لەگەڵ ئەو وڵاتانەی كە وەك خۆی بیردەكەنە وە. تاكو پێكەوە كارێك بكەن، ئاشتی و ئارامی و ئاسایشی هەمیشەیی لە ناوچەكەدا بێتە كایەوە.

 تێبینی: ڕاو سەرنجەكانی نێو ئەم وتارە، مەرج نیە ڕاو سەرنجی “چین بەكوردی” بن، بەڵكو نوسەر خۆی لێییان بەرپرسیارە.