جیهانی تەکنەلۆژیا لە ئێستادا شایەتی گۆڕانکارییەکی مێژوویی و ستراتیژی گەورەیە. بۆ ماوەی چەندین ساڵ، وڵاتانی ڕۆژئاوا و بە تایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە ڕێگەی مۆدێلە داخراوەکانی وەک OpenAI و Google، کۆنتڕۆڵی ئاڕاستەی گەشەکردنی زیرەکیی دەستکردیان (AI) کردبوو. بەڵام ساڵی 2026 بووەتە خاڵی وەرچەرخان. چین بە ستراتیژێکی نوێ و جیاواز هاتووەتە مەیدانەکە: “بازدانی گەورە بەرەو مۆدێلە سەرچاوە کراوەکان (Open-Source Models)”. ئەم وتارە شیکارییە، بە پشتبەستن بە نوێترین داتا و ئامارە جیهانییەکان، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن کۆمپانیا و دامەزراوە زانستییەکانی چین بە هێزێکی بێوێنەوە دەرگای تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکانیان بۆ جیهان کردووەتەوە، و چۆن ئەم هەنگاوە هاوسەنگی هێز لە جیهانی دیجیتاڵیدا دەگۆڕێت.
١. چەمکی سەرچاوەی کراوە؛ ژمارەکان چی دەڵێن؟ کاتی بڵاوکردنەوەی مۆدێلێکی زیرەکیی دەستکرد بە شێوازی “سەرچاوەی کراوە” (یان کێشی کراوە – Open-Weight)، واتە کۆدی سەرەکی و پێکهاتەی ناوەکی مۆدێلەکە بە خۆڕایی دەخرێتە بەردەست گەشەپێدەران. لەکاتێکدا کۆمپانیا ئەمریکییەکان مۆدێلە هەرە بەهێزەکانیان لە پشت دیوارێکی داراییەوە دەشارنەوە، چین بازاڕەکەی کۆنترۆڵ کردووە. بەپێی دوایین ئامارەکانی پلاتفۆرمی جیهانی Hugging Face بۆ ساڵی 2026:
8 لە ناو 10 بەهێزترین مۆدێلە گەورە سەرچاوە کراوەکانی جیهان، سەر بە کۆمپانیا و تاقیگە چینییەکانن.
گەشەپێدەرانی چینی لە ئێستادا بەرپرسن لە %17.1ی تەواوی داونلۆدەکان لەسەر ئاستی جیهان لەم پلاتفۆرمەدا.
مۆدێلە سەرچاوە کراوە چینییەکان توانیویانە نزیکەی %30ی تەواوی بازاڕی کارای زیرەکیی دەستکرد لە جیهاندا بۆ خۆیان ببەن.
٢. پوتین، شی جین پێنگ و هاوپەیمانیی BRICS پەرەپێدانی مۆدێلە سەرچاوە کراوەکان لە چین تەنها بڕیارێکی بازرگانی نییە، بەڵکو پاڵپشتییەکی سیاسی ستراتیژی هەیە. لە دوایین لووتکەی وڵاتانی بریکس (BRICS)، سەرۆکی چین، شی جین پێنگ، بە فەرمی ڕایگەیاند کە وڵاتەکەی پێشەنگایەتی دروستکردنی ناوچەی زیرەکیی دەستکردی سەرچاوە کراوە دەکات. ئامانجی ئەم هەنگاوە دابینکردنی ژێرخانی دیجیتاڵییە بۆ ئەو وڵاتانەی بەدەست سزاکانی ڕۆژئاواوە دەناڵێنن. بازاڕی ناوخۆیی AI لە چین لەم ساڵەدا (2026) گەیشتووەتە 1,786.7 ملیۆن دۆلار و پێشبینی دەکرێت تا ساڵی 2031 بگاتە 11,249.9 ملیۆن دۆلار، ئەمەش بەهۆی گەشەکردنی ساڵانەی خێرا (CAGR) کە ڕێژەکەی %30.1ـە.
٣. کێبڕکێی توند: بەراوردکاری توانای مۆدێلە چینییەکان لەگەڵ ئەمریکا بەپێی ڕاپۆرتی پێوەرەکانی زیرەکیی دەستکردی زانکۆی ستانفۆرد بۆ ساڵی 2026 (The 2026 AI Index Report)، کەلێنی نێوان توانای مۆدێلەکانی ئەمریکا و چین بە تەواوی پڕکراوەتەوە. تەنها جیاوازییەکی کەم لە نێوان پێشەنگەکانی هەردوو وڵاتدا ماوە (کەمتر لە %2.7). چەندین زنجیرە مۆدێلی چینی لە ئێستادا سەرکردایەتی شۆڕشەکە دەکەن:
مۆدێلی Kimi K3 (Moonshot AI): خاوەنی بەرزترین نمرەی پێوەرە (74.8) تا مانگی ئەیلوولی 2026. پێشەنگی تەواوی مۆدێلە چینییەکانە و لە توانای شیکردنەوەی دەقی درێژدا یەکەمە.
مۆدێلی Qwen3.8 Max (Alibaba): خێزانی مۆدێلەکانی Qwen زیاتر لە 700 ملیۆن داونلۆدیان تێپەڕاندووە. بە نمرەی 71.6 بەهێزترین مۆدێلی “کێشی کراوە” (Open-Weight) ململانێی OpenAI دەکات.
مۆدێلی DeepSeek V4 / R1: مۆدێلی R1 خاوەنی 671 ملیار پارامیتەرە کە تەنها 37 ملیاری لە کاتی کارکردندا چالاک دەبن (MoE). لە بواری بیرکاری و کۆدنووسیندا بە تەواوی هاوتای مۆدێلی GPT-4o ی ئەمریکییە.
٤. سودە ستراتیژییەکانی ئەم بازدانە بۆ چین بۆچی چین سەرمایەگوزاریی ملیار دۆلاری لە تەکنەلۆژیایەکدا دەکات کە دواتر بە خۆڕایی دەیبەخشێت؟ وەڵامەکە لە سێ خاڵی سەرەکیدا کورت دەبێتەوە: ا) پەرەپێدانی خێرا لە ڕێگەی هێزی جەماوەرەوە تەنها خێزانی مۆدێلەکانی Qwenی سەر بە کۆمپانیای عەلی بابا، بوونەتە هۆی دروستبوونی زیاتر لە 200,000 مۆدێلی تری داتاشراو (Derivative Models) لە لایەن گەشەپێدەرانی جیهانەوە. ئەمەش سیستەمێکی گەورەی دروستکردووە کە بە خۆڕایی مۆدێلە چینییەکان نوێ دەکەنەوە. ب) تێپەڕاندنی گەمارۆکانی ئەمریکا لەسەر چیپەکان ئەمریکا لە ڕێگەی قەدەغەکردنی ناردنی چیپە پێشکەوتووەکان (وەک Nvidia) هەوڵی دا ڕێگری لە چین بکات. بەڵام چین لە ڕێگەی داڕشتنی ئەلگۆریتمی کارامە (وەک تەکنەلۆژیای نێو داتاکانی DeepSeek) توانی بە تێچوویەکی زۆر کەمتر و چیپی ناوخۆیی، مۆدێلگەلێک پەرەپێ بدات کە پێویستیان بە هێزی کۆمپیوتەری کەمتر بێت. ج) باڵادەستی لە بواری ڕۆبۆتیک و داهێنانەکاندا ئەم بازدانە نەرمەکاڵاییە ڕەنگدانەوەی بەهێزی لەسەر زەوی هەبووە.

لە ئێستادا چین بووەتە چەقی سەرەکی ڕۆبۆتیک لە جیهاندا: *چین لە ساڵی ڕابردووەوە تا ئێستا، بەرپرسە لە پڕکردنەوەی زیاتر لە %70ی تەواوی دامەزراندنی ڕۆبۆتە پیشەسازییەکان لە جیهاندا.
کۆمپانیا چینییەکانی وەک Unitree و AgiBot بە تەنها ئامانجیان بەرهەمهێنانی ساڵانەی زیاتر لە 75,000 یەکەی ڕۆبۆتی مرۆییە، کە ئەمەش زیاترە لە تەواوی توانای بەرهەمهێنانی وڵاتانی ڕۆژئاوا پێکەوە.
دەرئەنجام ئامارەکانی ساڵی 2026 بە ڕوونی دەیسەلمێنن کە ستراتیژی چین بۆ “سەرچاوەی کراوە” هێزێکی بێوێنەی بەم وڵاتە بەخشیوە. چین نەک تەنها لە ڕێگەی قەبارەی بڵاوکراوە زانستییەکانی و داهێنانە تۆمارکراوەکانەوە لە جیهاندا یەکەمە، بەڵکو بە دابینکردنی مۆدێلی ئازاد بۆ %30ی بازاڕی جیهانی، توانیویەتی قۆرخکاریی ئەمریکا بشکێنێت و بێ مەرج دەرگای داهاتوو بۆ مرۆڤایەتی بکاتەوە.