گفتوگۆكان لە رابردو و ئێستادا بەردەوامن لەسەر ململانێی نێوان شارستانیەتی رۆژهەڵات و رۆژئاوا، پرسیاری زۆر لەلایەن زانایانی ئابوری و سیاسی و ستراتیجی لەبارەی گەشەی ئابوری چین دەكرێت، ئایا كۆتایی بە جیهانگیری و هەژمونی رۆژئاوا دێت؟ لەكاتێكدا وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا سەركەوتن و پێشكەوتنی گەورەی ئابوری بە سەركردایەتی چین بەدەستهێناوە، ئەمە جگە لە كێشە ناوخۆییە كەڵەكەبوەكانی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی رۆژئاوا.
پێشتریش زۆر لە فەیلەسوفەكانی بواری مێژو و شارستانیەتی رۆژئاوا وەك ئۆزوالد شبنگلەر و ئارنۆلد توینبی باسیان لە روخانی شارستانیەتی رۆژئاوا كردوە و باس لە خولێكی نوێی دوای جیهانگیری رۆژئاوا دەكەن، كە بەشێكی زۆری میللەت و وڵاتان لە زۆر روی جیاوازەوە وابەستەی ئەم مۆدێلەی رۆژئاوابون، بە تایبەتی لەسەردەمی جیهانگیری ئابوری و رۆشنبیری و هێزی نەرمەوە رۆژئاوا بەشێكی زۆری وڵاتانی جیهانی بەخۆیەوە وابەستەكردوە.
جیهانگیری: هێزێكی بەگەرخراوی كۆلۆنیالیزمی رۆژئاوا
جیهانگیری لەژێر دروشمی جیهان گوندێكی بچوكە هەژمونی كۆلۆنیالی ناراستەوخۆ بەسەر جیهاندا سەپاندوە، كە تێیدا یەك رۆشنبیری و یەك ئابوری خەسڵەت و سیمای ئەم قۆناغەیە، لە دوای كۆتایی سەدەی رابردوەوە رۆژئاوای سەرمایەداری لە روی ئابوری و سیاسییەوە هەژمونی خۆی بەسەر جیهاندا سەپاندوە، لەو كاتەوە قەیران و نادادپەروەری زۆربونە، جیهان دابەشبوە بەسەر پێنج بەش و پێنجیەكی دەوڵەمەند(پارەدار و خاوەن كۆمپانیا زەبەلاحەكان) و چوار بەشەكەیتر هەژارن، دەوڵەمەندەكان بەردەوام دەوڵەمەند دەبن و بەرژەوەندی و پارەكانیان لە هەمو كیشوەرەكاندا بەگەردەخرێن، كۆمپانیا و لقی تازەیان لەسەرجەم وڵاتاندا دەكرێنەوە، یاساكان بۆ پاراستنی بەرژەوەندی و براند و پارە و كۆمپانیا تایبەتییەكانیان دەردەكرێن، خەریكە ببنە خاوەندی هەمو جیهان و لە ژێر ناوی دیموكراسی و بازاری ئازاد دەستیانگرتوە بەسەر هەمو سەروەت و سامانی جیهاندا1.
لێرەوە، پێشبینی ئەوە دەكرێت ئەم قۆناغی جیهانگیرییە سەپێنراوە كە لەلایەن توێژێكی رۆشنبیری و ئابوری دیاریكراوەوە بەرێوەدەچێت چیتر نەتوانێت بەردەوامبێت و مێژو فێریكردوین هەمو هێزێكی خۆسەپێن با گەورە و بەهێزیش بێت ناتوانێت لە سەپاندن و كۆنترۆڵكردنی ئیرادەی میللەتان بەردەوامبێت و سەرئەنجام دەروخێت، تەنانەت مێژونوس و فەیلەسوفەكانی رۆژئاواش پێشبینی ئەوەیانكردوە كە ئەم مۆدێلەی شارستانیەتی رۆژئاوای تاك جەمسەرە كە پریەتی لە عەیب و عار دەروخێت.
لەچوارچێوەی ئەوەدا، جیهانگیری بە هەمو رەهەندەكانیەوە بریتییە لە قۆناغێكی مێژوی مرۆڤایەتی كە هێزە خۆسەپێنەرەكان ئەم قۆناغە بەرێوەدەبەن و بە دڵنیاییەوە پاش لاوازبونی ئەو هێزە ئەو قۆناغەش كۆتایدێت. بۆیە پرسیارەكە ئەوەیە لەدوای جیهانگیری چی رودەدات؟! چ هێزێك دەتوانێت شكست بەو هێزە خۆسەپێنەی جیهانگیری بهێنێت و كێ سەركردایەتی قۆناغی تازەی شارستانیەتی نوێ بكات؟! بە پێی كارلێكی نێوان شارستانیەتەكان و گەشەی ئابوری رۆژهەڵاتی دور و كێشە ناوخۆییەكانی جیهانی سەرمایەداری رۆژئاوا بە سەركردایەتی ئەمریكا ئەم قۆناغەی داهاتو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا بە سەركردایەتی چین بەرێوەدەبرێت، ئەمەش دەمانگەیەنێتە دەرئەنجامی ئەوەی كۆتایهاتنی سەردەمی جیهانگیری واتا كۆتایهاتنی هەژمونی رۆژئاوا بەسەر جیهاندا و چین شوێنگرەوەی قۆناغی داهاتوە، بەوپێیەی چین هێزی كێبركێی یەكەمی ئەمریكایە و رەنگە چین بۆ ماوەی دە سالێك بتوانێت سەركردایەتی جیهان بۆ ئەم قۆناغ و خولەی شارستانیەتی داهاتو بكات، ئەم قۆناغەی هەژمونی چین و وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا كاریگەری راستەوخۆی لەسەر میللەت و وڵاتانی رۆژهەڵات دەبێت بەهۆی ئەوەی لە روی مێژویی و رۆشنبیری و شارستانیەتەوە لەیەكتر نزیكن2.
پرسیاری گرنگ لێرەوە دەستپێدەكات: ئایا ئەم پێشبینیانە دێنە دی؟ چین ئەو هێزەیە بتوانێت سەركردایەتی قۆناغ و خولی داهاتوی شارستانیەتی جیهان بكات؟ بنەما و هۆكار و فاكتەرەكانی گەشەی شارستانیەتی چین كامانەن تا بتوانن بگەنە ئەم قۆناغە گەشەكردو و پێشكەوتوە؟ چۆن بتوانرێت میللەت و وڵاتانی جیهان بەگشتی و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست سودی لێوەربگرن؟
چین لە دیدی فەیلەسوف و مێژوونوساندا
ئەو كێشە و ئالانگاریانەی لە روی ژمارەی زۆری دانیشتوان و فراوانی روبەرەكەیەوە كە روبەروی چین بۆتەوە، رێگر نەبوە لەوەی بتوانێت لە ماوەی سی ساڵی رابردودا لە هەمو جومگەكانیدا نوێگەری تەواو بكات و كۆتایی بە هەژاری بهێنێت و دەوڵەت لە هەمو بوارەكاندا بگەیەنێتە قۆناغی لوتكەی نوێگەری و لەسەر ئاستی جیهاندا ئابوریەكەی بگاتە بەرزترین لوتكەی گەشەكردن.
سەرەرای هەمو ئەو پێشكەوتنانەی كە چیینییەكان بە پێی پێوانە جیهانییەكان و پێوانەی خودی رۆژئاوا خۆی بەدەستیانهێناوە، بەڵام تا ئێستا چین ئەو پێشكەوتنانەی رانەگەیاندوە، هەروەكو فەیلەسوفی هاوچەرخ پرۆفیسۆر تشانغ وی وی لە كتێبی”بومەلەرزەی چین: پێشكەوتنی وڵاتێكی مەدەنی” كە لە ساڵی 2011 بڵاوبۆتەوە3، نوسەر دەڵێت:”چین نایەوێت بە فەرمی ئەو پێشكەوتنانەی رابگەیەنێت و خۆی بە یەكێك لە وڵاتە تازەپێگەیشتوەكان (جیهانی سێیەم)ناودەبات و ئارەزوی ئەوە ناكات پێی بوترێت مۆدێلی چینی”4. راستیەكانی ئەو پێشكەوتنانەی چین لە ناونیشانی كتێبەكەدا”بومەلەرزەی چین” دەردەكەوێت و هیچ بوارێكی تەمومژاوی و گومانی نەهێشتۆتەوە كە چین خاوەن ئەزمون و مۆدێلی تایبەت بەخۆیەتی لەروی پێشكەوتن و گەشەكردنەوە دەتوانێت بەسەر هەمو كێبركێكارەكانیدا زاڵبێت، چین ئەگەر بۆخۆیشی ئەوە رانەگەیەنێت بەڵام ئەمە بە پێی پێوەرەكانی جیهانی دەرەوەی چین پێوانەكراوە و سەلمێنراوە.
لەلایەكیترەوە، رۆبین مێریدس پەیامنێری كاروباری دەرەوەی گۆڤاری”فۆربس” لە نوسینێكیدا”فیل و ئەژدیها”5 باس لە شۆرشی پێشكەوتنخوازی هاوچەرخی چین دەكات و دەڵێت:”شۆرشی ماوتسی تۆنغ رۆشنبیریی وڵاتی وێرانكرد، ئابوریەكەی روخاند، توانا هزری و زانستی و هونەرییەكانی چینی روخاند، سیستمی پەروەردەی تێكدا، لەدوای مردنی ماوتسی تۆنغ گەلێكی موفلیسی لە جوتیاران بەجێهێشت، بەڵام چین بەو رێبەرە تازەیەی ئێستای، زۆر بەخێرایی هەمو لایەنەكانی ژیان گۆرانكاری بەسەرداهات و وردە وردە بە ئابوری و بازرگانی جیهانەوە پەیوەستبو، ئێستا تەواوی میللەتی چین لە شۆرشێكی پیشەسازی گەورەدان، روحیەتی چینییەكان دوبارە گەرایەوە، لە ماوەی یەك دەیەدا چین توانی نێوەندی داهات و ئاستی ژیانی سەد ملیۆن هەژار دو هێندە بەرزبكاتەوە، “6.
شۆرشی تازەی چین هەڵگری رۆشنبیرییەكی نوێیە و دەستكەوتەكانی رۆژ بە رۆژ لە زیادبوندایە، ئەم شۆرشە تازەیە بە درێژی و پانی لە هەرێمی بوردنگی شانگەهای دەستیپێكردوە، رۆژانە دەیان هەزار كرێكار ناوی خۆیان تۆمار دەكەن كاتێك دەچنە كارگەكانی”ریكۆ و ئێن بی سی و سیمتر و شارب و كۆمپانیا بیانییەكان”7.
هەر لەوبارەیەوە، دانێل بۆرشتاین و ئارنیە دی كیزا كە دو گەورە راوێژكاری ئابورین لە ئەمریكا، لە كتێبەكەیاندا”ئەژدیها گەورەكە: چین لە سەدەی بیست و یەكدا”جەخت لەوە دەكەنەوە كە” ئەفسانەی ئابوری تازەی چین رەگی خۆی داكوتاوە و پێگەیشتوە، چین بەبێ وەستان بەرەو رێگای چاكسازی ئابوری دەروات و پەیوەستدەبێت بە جیهانی دەرەوە و بەرەو كرانەوە دەچێت. بە پێچەوانەی سیاسەتی ئابوری ئەمریكا سیاسەتی ئابوری چین هەڵگری چەند ئامانجێكی دیار و رونە8.
ئەم دو نوسەرە پێشبینی ئەوە دەكەن چین تا ساڵی 2022 كە لە ساڵنامەكەیاندا بە ساڵی ئەژدیها ناسراوە، دەگەن بە خەونە گەورەكەیان وەك هێزێكی هەژمونی بەسەر ئابوری ئاسیا و دواتر ئابوری جیهان، ئەمە بە هاوئاهەنگی بەرژەوەندی چینی-یابانی و بە دەوری ئەوانیشدا دە سیستمی ئابوری وڵاتانی ئاسیا كە بە پڵنگی ئاسیای بچوك دادەنرێن، بەمشێوەیە سەدەی بیست و یەك سەدەی كیشوەری ئاسیایە9. زۆربەی پێشبینییەكانی گەورە ئابوریناسانی جیهان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن ئابوری چین دەتوانێت ئابوری ئەمریكا تێپەرێنبَت و تا ساڵی 2030 ببێت بە گەورەترین ئابوری جیهان9.
ئەوەی كە پرۆفیسۆر تشانغ وی لەسەر”بومەلەرزەی چینی” نوسیویەتی، بۆ یەكەمجارە ئەو نهێنیەی هەڵماڵیوە كە چینییەكان نەگەراونەتەوە بۆ ئەو پەندە بەناوبانگەی كە دەڵێت”ماڵەكەم بە مۆمی تۆ روناك دەبێتەوە”، بەڵكو ئەو پرسیارە دەكەن: دوای ئەوە چیتر؟! چۆن چین لەسەر ئاستی جیهاندا رەفتار بكات؟! چۆن كاریگەری لەسەر پێشكەوتنەكانی جیهاندا هەبێت؟!. هەڵبەتە ئەمە پێویستی بە دەوڵەتێكی بەهێز و گەورە و تازەی وەك چین دەبێت و خاوەند گوتارێكی عەقڵانیبن و هیچ توندرەوی و وەك دەوڵەتێكی گەورە هیچ رەگەزپەرستنێكیان نەبێت و گەورەترین خزمەت بە مرۆڤایەتی بگەیەنن10. ئایا لە ئێستادا سەركردە چینییەكان وەك هێزێكی گەورەی جیهانی خۆیان ئامادەكردوە؟! دو پسپۆری كاروباری ئاسیا، (كورت كامبیل) یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بۆ كاروباری رۆژهەڵاتی ئاسیا و ناوچەی زەریای هێمن لە ئیدارەی سەرۆك ئۆباما و (روش دوشی) لە بڵاوكراوەی (فۆرن ئەفایرس) ئاماژە بەوەدەدەن كە”پێگەی گەورەی ئەمریكا لە جیهاندا لە ماوەی حەوت دەیەی رابردو پێگەیەكی دیاربوە، ئەمە تەنها لە بواری هێزی ئابوری و سەربازیدا نەبوە، بەڵكو لەناوخۆی وڵاتدا شەرعیەتی وەرگرتوە و لە ئاستی دەرەوەشدا ئامادەیی لە هەمو قەیران و روداوەكاندا هەبوە”. ئەو دو پسپۆرە دوپاتیدەكەنەوە كە”پەتای كۆرۆنا تاقیكردنەوەیەكی گەورەیە بۆ رێبەرانی ئەمریكا، تا ئێستا واشنتون لە تاقیكردنەوەكە دەرنەچوە، ئەمریكا لە ئێستادا تواناكانی پەرتوبڵاوە، بەرانبەر بەوە بەكین زۆر بەخێرایی لە هەوڵی ئەوەدایە سود لەو هەلە وەربگرێت كە بە هۆی هەڵەكانی ئەمریكاوە هاتونەتەپێش و چین ئەو هەڵانەی ئەمریكا پردەكاتەوە و خۆی بە رێبەری جیهان دادەنێت لە كۆنترۆلكردنی پەتاكەدا”11
